చంద్రుడిపై నీరు – అంతరిక్ష భవిష్యత్తుకు కొత్త దారి

రవిరాజ పోతినేని

కొందరు చంద్రుడిని కవిత్వానికి ప్రతీకగా చూస్తారు. మరికొందరు ప్రేమకు, అందానికి చిహ్నంగా భావిస్తారు. అయితే శాస్త్రవేత్తల దృష్టిలో చంద్రుడు ఇప్పుడు మరో కారణంతో అత్యంత ప్రాధాన్యం పొందుతున్నాడు. అదే చంద్రుడిపై నీటి ఉనికి. ఒకప్పుడు పూర్తిగా ఎండిపోయిన, ప్రాణం లేని రాతిగోళంగా భావించిన చంద్రుడిపై నీరు ఉందని నిర్ధారణ కావడం అంతరిక్ష పరిశోధనల చరిత్రలో ఒక విప్లవాత్మక ఆవిష్కరణగా నిలిచింది. ఈ ఆవిష్కరణ మానవాళి అంతరిక్ష భవిష్యత్తును మార్చగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉందని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు.

భూమిపై నీరు జీవానికి మూలాధారం. అందుకే నీటి కోసం మనిషి ఎప్పటి నుంచో ఇతర గ్రహాలు, ఉపగ్రహాలపై అన్వేషణ కొనసాగిస్తున్నాడు. చంద్రుడిపై నీరు కనుగొనడం కేవలం ఒక శాస్త్రీయ వార్త మాత్రమే కాదు; భవిష్యత్తులో మనిషి చంద్రుడిపై నివసించే అవకాశాలకు, అక్కడి నుంచి మరింత దూర అంతరిక్ష ప్రయాణాలు చేపట్టే ప్రణాళికలకు బలమైన పునాది.

అయితే చంద్రుడిపై నీరు అంటే మనకు తెలిసిన నదులు, సరస్సులు లేదా సముద్రాల రూపంలో ఉండదు. చంద్రుడికి భూమిలా వాతావరణం లేదు. పగటిపూట అక్కడ ఉష్ణోగ్రతలు వందల డిగ్రీల వరకు పెరుగుతాయి. అలాంటి పరిస్థితుల్లో ద్రవరూపంలో నీరు నిలవడం సాధ్యం కాదు. అయినప్పటికీ చంద్రుని ధృవ ప్రాంతాల్లో ఉన్న లోతైన గుంతల్లో సూర్యరశ్మి ఎన్నడూ చేరదు. వీటిని శాశ్వత చీకటి ప్రాంతాలు (Permanently Shadowed Regions) అంటారు. ఈ ప్రాంతాల్లో ఉష్ణోగ్రతలు మైనస్ 230 డిగ్రీల సెల్సియస్ వరకు పడిపోతాయి. ఫలితంగా నీరు మంచుగా గడ్డకట్టి బిలియన్ల సంవత్సరాలుగా అక్కడే నిల్వ ఉంది. అదేవిధంగా చంద్రుని మట్టిలో హైడ్రాక్సిల్ (OH) అణువుల రూపంలో, లేదా మట్టికణాలతో బంధించబడిన నీటి జాడల రూపంలో కూడా నీరు ఉన్నట్లు పరిశోధనలు సూచిస్తున్నాయి.

చంద్రుడిపై నీటి ఉనికి గురించి అనుమానాలు చాలా కాలంగా ఉన్నప్పటికీ, దానికి బలమైన ఆధారాలు అందించి ప్రపంచ శాస్త్రసమాజం దృష్టిని ఆకర్షించిన దేశం భారత్. 2008లో ఇస్రో ప్రయోగించిన చంద్రయాన్–1 మిషన్ ఈ విషయంలో చారిత్రాత్మక మలుపు తీసుకొచ్చింది. ఈ మిషన్‌లో భాగంగా ఉన్న నాసా ‘మూన్ మినరాలజీ మ్యాపర్’ (M3) పరికరం చంద్రుని ఉపరితలం నుంచి ప్రతిఫలించిన సూర్యకాంతిని విశ్లేషించి నీటి అణువులు, హైడ్రాక్సిల్ అణువుల ఉనికిని గుర్తించింది. దీంతో చంద్రుడిపై నీరు ఉందనే విషయం ప్రపంచవ్యాప్తంగా అంగీకారం పొందింది. అదే మిషన్‌లోని భారతీయ ‘మూన్ ఇంపాక్ట్ ప్రోబ్’ చంద్రుని పలుచని వాతావరణంలో నీటి అణువుల ఆనవాళ్లను నమోదు చేయడం మరో కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది.

2019లో ప్రయోగించిన చంద్రయాన్–2 మిషన్ కూడా ఈ పరిశోధనను మరింత ముందుకు తీసుకెళ్లింది. ల్యాండర్ విజయవంతంగా దిగకపోయినా, ఆర్బిటర్ మాత్రం చంద్రుని చుట్టూ తిరుగుతూ విలువైన సమాచారాన్ని సేకరించింది. దీని ద్వారా చంద్రుని ఉపరితలంపై నీటి జాడలు ఎంత విస్తృతంగా ఉన్నాయో మరింత స్పష్టంగా అర్థమైంది.

2023లో చంద్రయాన్–3 ద్వారా భారత్ మరో చారిత్రాత్మక ఘనత సాధించింది. ప్రపంచంలో తొలిసారిగా చంద్రుని దక్షిణ ధృవ ప్రాంతానికి అత్యంత సమీపంలో విక్రమ్ ల్యాండర్, ప్రజ్ఞాన్ రోవర్‌ను విజయవంతంగా దించింది. ఇదే ప్రాంతంలో అత్యధిక నీటి మంచు నిల్వలు ఉండే అవకాశముందని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు. ప్రజ్ఞాన్ రోవర్ చంద్రుని మట్టిని నేరుగా విశ్లేషించి సల్ఫర్, అల్యూమినియం, కాల్షియం, ఇనుముతో పాటు ఆక్సిజన్ ఉనికిని కూడా గుర్తించింది. ఈ ఫలితాలు భవిష్యత్తులో చంద్రుని వనరులను అక్కడికక్కడే వినియోగించుకునే అవకాశాలపై ఆశలు పెంచాయి.

చంద్రుడిపై నీరు ఉండటం ఎందుకు అంత ముఖ్యమంటే, భవిష్యత్తులో అంతరిక్ష యాత్రల ఖర్చును ఇది భారీగా తగ్గించగలదు. ప్రస్తుతం భూమి నుంచి ఒక కిలోగ్రాము వస్తువును అంతరిక్షంలోకి పంపడానికి వేల డాలర్లు ఖర్చవుతున్నాయి. నీటిని కూడా భూమి నుంచే తీసుకెళ్లాల్సి వస్తే వ్యయం మరింత పెరుగుతుంది. కానీ చంద్రుడిపైనే నీరు లభిస్తే, దానిని తాగునీటిగా ఉపయోగించవచ్చు. నీటిని విడగొట్టి ఆక్సిజన్ తయారు చేసి వ్యోమగాములు శ్వాసించడానికి ఉపయోగించవచ్చు. అలాగే హైడ్రోజన్, ఆక్సిజన్‌లను రాకెట్ ఇంధనంగా మార్చుకోవచ్చు. ఈ కారణంగానే శాస్త్రవేత్తలు చంద్రుడిని భవిష్యత్తులో ఒక “అంతరిక్ష ఇంధన కేంద్రం”గా అభివర్ణిస్తున్నారు.

ప్రస్తుతం అమెరికా నేతృత్వంలోని ఆర్టెమిస్ కార్యక్రమం సహా అనేక దేశాల ప్రణాళికలు చంద్రుడిపై శాశ్వత పరిశోధనా కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయడంపైనే దృష్టి సారిస్తున్నాయి. అక్కడ నీరు అందుబాటులో ఉంటే మానవ కాలనీల ఏర్పాటు మరింత సాధ్యమవుతుంది. అంతేకాకుండా చంద్రుడిని ఒక మధ్యంతర స్థావరంగా ఉపయోగించి అంగారక గ్రహం వంటి దూర గమ్యస్థానాలకు ప్రయాణించడం కూడా సులభమవుతుంది. అందుకే చంద్రుడిపై నీటి ఆవిష్కరణను కేవలం ఒక శాస్త్రీయ విజయంగా మాత్రమే చూడలేం. ఇది మానవ నాగరికత అంతరిక్షంలోకి విస్తరించే కొత్త యుగానికి నాంది కావచ్చు. ఒకప్పుడు రాత్రి ఆకాశంలో కనిపించే అందమైన ఉపగ్రహంగా మాత్రమే భావించిన చంద్రుడు, ఇప్పుడు భవిష్యత్తు అంతరిక్ష అన్వేషణకు కేంద్రబిందువుగా మారుతున్నాడు. ఈ అపారమైన సహజ వనరులను బాధ్యతాయుతంగా, శాంతియుతంగా, మానవాళి సంక్షేమం కోసం వినియోగించుకోవడం మనందరి బాధ్యత.

రవి రాజా పోతినేని, ఖగోళ పరిశోధకుడు, సైన్స్ ప్రచారకర్త, రచయిత.