ప్రజా సైన్స్ ఉద్యమం ఎందుకోసం?

డా. ఎం.పి. పరమేశ్వరన్

ఇది ఒక విముక్తి పోరాటాన్ని ప్రారంభించాల్సిన సమయం,
ఆధారపడటం నుండి విముక్తి,
అజ్ఞానం నుండి విముక్తి,
అపనమ్మకం, ద్వేషం నుండి విముక్తి.
ఇది ఒక స్వావలంబన ఉద్యమంగా,
ఒక అక్షరాస్యత ఉద్యమంగా,
ఒక ఐక్యతా ఉద్యమంగా ఉండాలి.

భారతదేశం ఒక పెద్ద దేశం. ప్రపంచంలో చైనా తర్వాత రెండవ అతిపెద్ద దేశం. దీనికి ఘనమైన గతం ఉంది. నాలుగు వేల సంవత్సరాల క్రితం మన పూర్వీకులు సింధు నది ఒడ్డున మొహెంజొదారో, హరప్పా అనే అందమైన నగరాలను నిర్మించారు. ఆర్యభట్ట, బ్రహ్మగుప్త, వరాహమిహిర, చరకుడు, శుశ్రుతుడు….. భారతీయ ఖగోళశాస్త్రం, గణితం, వైద్యశాస్త్రంలో గొప్ప పేర్లు. వారందరూ 1500 సంవత్సరాలకు పూర్వమే జీవించారు.

మన గతం ఘనం

ఇదంతా చాలా కాలం క్రితం జరిగిన విషయం. నేడు భారతదేశం ఒక పేద దేశం. దాని ఎనభై కోట్ల జనాభాలో సగానికి పైగా అత్యంత పేదవారు. వారు చిరిగిన బట్టలు ధరిస్తున్నారు. అత్యంత అపరిశుభ్రమైన పరిస్థితుల్లో, పందులు నివసించడానికి కూడా పనికిరాని గుడిసెల్లో జీవిస్తున్నారు. మన ప్రజల్లో అరవై శాతానికి పైగా నిరక్షరాస్యులు. ప్రపంచంలోని కుష్ఠు వ్యాధిగ్రస్తుల్లో దాదాపు సగం మంది మన దేశంలోనే నివసిస్తున్నారు.

క్షయవ్యాధి, మలేరియా, ఫైలేరియా, కలరా, అంధత్వం, చర్మవ్యాధులు మొదలైన వాటితో బాధపడుతున్న వారి విషయంలోనూ ఇదే పరిస్థితి. అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లో ఈ వ్యాధులన్నీ దాదాపుగా నిర్మూలించబడ్డాయి. అక్కడి ప్రజలకు సరిపడా ఆహారం, దుస్తులు ఉన్నాయి. వారిలో చాలామంది మంచి నివాసాల్లో జీవిస్తున్నారు. అక్షరాస్యత దాదాపు వంద శాతానికి చేరుకుంది. సగటు ఆయుర్దాయం దాదాపు 75 సంవత్సరాలు. శిశు మరణాల రేటు అత్యంత తక్కువగా ఉంది.

ఉత్పత్తిలో శాస్త్ర సాంకేతికతలు

ఇంత తేడా ఎందుకు? కొన్ని శతాబ్దాల క్రితం వరకు ఈ దేశాల కంటే ఎంతో ముందున్న భారతదేశం ఎందుకు ఇంతగా వెనుకబడిపోయింది?

ఉత్పత్తి వ్యవస్థను నిర్వహించడంలో, అమలు చేయడంలో శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించడంలో విఫలం కావడం ఒక ముఖ్యమైన కారణం. ఈ వైఫల్యానికి ప్రధాన కారణం బ్రిటిష్ వలస పాలనలో భారతదేశం పరాధీనమవడం.

ఇతర జంతువుల మాదిరిగా కాకుండా, మానవులు తమ చుట్టూ ఉన్న ప్రకృతిని చైతన్యపూర్వకంగా మార్చుకుంటూ, ఆహారం, దుస్తులు, నివాసం, జీవితానికి అవసరమైన ఇతర వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసుకుంటూ జీవిస్తారు. ప్రకృతిలో జోక్యం చేసుకోవడం, దానిని మార్చడం అనే వాస్తవ ప్రక్రియ మరిన్ని కొత్త అనుభవాలకు దారితీస్తుంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా సమాజాల్లోని వ్యక్తులు, సమూహాలు ఈ అనుభవాన్ని తరతరాలుగా కూడబెట్టుకుంటూ వచ్చాయి. ఈ సామూహిక అనుభవం నుంచే శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానం పుట్టింది. నిరంతర అన్వయం ద్వారా అది అభివృద్ధి చెందింది.

పది వేల సంవత్సరాల క్రితం మానవాళికి ఉన్న ఏకైక పని ఆహారం కోసం పరుగెత్తడం, తాము క్రూరమృగాలకు ఆహారంగా మారకుండా తప్పించుకోవడానికి పరుగెత్తడం. రోజంతా ఆహారం కోసం వేటాడినా తరచుగా ఆకలితోనే ఉండాల్సి వచ్చేది. బతకడం, మరణాన్ని ఎదుర్కొని నిలబడటం మాత్రమే వారి ప్రధాన ఆందోళన. అది అంత సులభం కాదు. వారి సంఖ్య కూడా చాలా తక్కువగా ఉండేది.

అయితే నేడు మానవాళి తన ప్రాథమిక అవసరాలన్నింటినీ చాలా తక్కువ శ్రమతో ఉత్పత్తి చేయగలదు. అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు తమ శ్రామిక శక్తిలో పది శాతం కంటే తక్కువ మందిని ఉపయోగించి తమకు అవసరమైన ఆహారాన్ని, అంతకంటే ఎక్కువగానూ ఉత్పత్తి చేస్తున్నాయి. భారతదేశంలో ఒక హెక్టారుకు సగటున 1.5 టన్నుల బియ్యం లేదా 6 టన్నుల క్యాబేజీ లేదా 10 టన్నుల టమాటా ఉత్పత్తి చేస్తున్నాం. ఆస్ట్రేలియా ఒక హెక్టారుకు 5 టన్నుల బియ్యం, బెల్జియం 115 టన్నుల క్యాబేజీ, డెన్మార్క్ 265 టన్నుల టమాటా ఉత్పత్తి చేస్తున్నాయి. ఉత్పాదకతలో ఉన్న తేడా ఇంతగా ఉంది.

పరిశ్రమల విషయంలోనూ ఇదే పరిస్థితి. పారిశ్రామికంగా అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లోని కార్మికులు తమ శ్రామిక శక్తిలో కేవలం 30–40 శాతం మందిని ఉపయోగిస్తూ, తమ అంతర్గత అవసరాలకు అనేక రెట్లు అధికంగా పారిశ్రామిక వస్తువులను ఉత్పత్తి చేస్తున్నారు. ఒక్కో కార్మికుడు లేదా ఒక్కో యూనిట్ ముడి పదార్థంతో వారు అనేక రెట్లు ఎక్కువగా ఉత్పత్తి చేయగలరు. వాస్తవానికి మానవాళి రోజుకు సగటున మూడు లేదా నాలుగు గంటల కంటే తక్కువ శ్రమతోనే జీవితానికి అవసరమైన అన్ని అవసరాలు, సౌకర్యాలను ఉత్పత్తి చేయగలదు. పెరిగిన విశ్రాంతి సమయాన్ని ప్రపంచవ్యాప్తంగా మానవాళి సృష్టించిన సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని ఆస్వాదించడానికి ఉపయోగించుకోవచ్చు.

మన చుట్టూ ఉన్న ప్రకృతి గురించి — మౌలిక కణాల నుంచి అనంత విశ్వం వరకు, జీవం యొక్క ప్రాథమిక నిర్మాణ ఘటకాల నుంచి అత్యంత సంక్లిష్టమైన జీవ వ్యవస్థ అయిన మానవ మెదడు వరకు — మానవాళి కూడబెట్టుకున్న జ్ఞానం ఎంత విస్తారంగా ఉందంటే, మనిషి తన మనుగడకు సంబంధించిన రోజువారీ చింతల నుంచి నిజంగా విముక్తి పొంది, తనలోని మానవీయ లక్షణాలన్నింటినీ విస్తృతంగా వికసింపజేసుకోగలడు. అన్ని జంతుసహజ పరిమితుల నుంచి విముక్తి పొందే అంచున మానవాళి నిలిచి ఉంది.

ప్రకృతి నియమాల గురించి మనకున్న జ్ఞానానికి, అంటే శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానానికి ఉన్న సామర్థ్యం ఇదే. కానీ ఈ సామర్థ్యాన్ని సాకారం చేసుకోవడానికి అనేక అడ్డంకులు ఉన్నాయి. ప్రాథమికంగా అవన్నీ మానవ సమాజం వ్యవస్థీకరించబడిన విధానం నుంచే ఉద్భవిస్తున్నాయి. మానవ సామర్థ్యాన్ని సాకారం చేయాలంటే మానవ నైపుణ్యాలు, పనిముట్లు, ముడి పదార్థాలను విజయవంతంగా సమన్వయం చేయాలి. నైపుణ్యాలను, పరికరాలను నిరంతరం మెరుగుపరచాలి; సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని నిరంతరం ఉన్నతీకరించాలి. ప్రస్తుతం ఉన్న విధంగా వ్యవస్థీకరించబడిన మానవ సమాజానికి తీవ్రమైన పరిమితులు ఉన్నాయి.

విముక్తా ? విధ్వంసమా ?

ప్రపంచం ఒక కూడలిలో ఉంది. మానవ నాగరికత కూడలిలో ఉంది. ఒక మార్గం యుద్ధానికి, సంపూర్ణ విధ్వంసానికి, నరకానికి తీసుకువెళుతుంది. మరో మార్గం విముక్తికి, స్వర్గానికి — అది కూడా ఈ భూమిపైనే — తీసుకువెళుతుంది. మనం ఎంపిక చేసుకోవాలి; మనలో ప్రతి ఒక్కరూ వ్యక్తిగతంగానూ, సమష్టిగానూ ఆ ఎంపిక చేయాలి. మానవాళిని విధ్వంస మార్గంలోకి నెడుతున్న శక్తులు పనిచేస్తున్నాయి. వాటిని గుర్తించి ప్రతిఘటించాలి. అలాగే మానవాళిని శాంతి, పురోగతి వైపు నడిపించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న శక్తులూ ఉన్నాయి. వాటిని గుర్తించి బలోపేతం చేయాలి. ఆర్థికంగా బలమైన, మేధోపరంగా సమగ్రంగా ఉన్న, భావోద్వేగపరంగా ఐక్యమైన భారతదేశం ఈ శక్తులను బలోపేతం చేయడంలో ఎంతో దోహదపడగలదు. కానీ నేడు భారతదేశం ఆర్థికంగా బలహీనంగా, మేధోపరంగా ఛిన్నాభిన్నంగా, భావోద్వేగపరంగా విభజించబడి ఉంది. మన పరిశ్రమ, వ్యవసాయం, ఆరోగ్యం, విద్య, చివరకు మన సంస్కృతి కూడా ఇతరులపై ఆధారపడే స్థితికి చేరుకున్నాయి.

19వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు భారతదేశం ఆధిపత్య స్థానాన్ని కలిగి ఉండేది. గ్రామ కేంద్రితమైనప్పటికీ మన పరిశ్రమ బలంగా ఉండేది. బ్రిటిష్ వారి రాక, వారి వలస పాలన, మరింత శక్తివంతమైన సాంకేతిక పరిజ్ఞాన వినియోగం భారతీయ పరిశ్రమల పునాదిని పూర్తిగా ధ్వంసం చేశాయి. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభించిన పరిశ్రమలను కూడా క్రమపద్ధతిలో బలహీనపరుస్తున్నారు. భారతదేశంలోని చిన్న తరహా పరిశ్రమల్లో చాలా వరకు అనారోగ్య స్థితిలో ఉన్నాయి. వాటి మరణాల రేటు చాలా ఎక్కువ. అనేక పెద్ద పరిశ్రమలు కూడా, ముఖ్యంగా ప్రభుత్వ, ఉమ్మడి రంగ పరిశ్రమలు అనారోగ్య స్థితిలో ఉండి మూతపడే అంచున ఉన్నాయి. మనం మళ్లీ ఒక వలస దేశంగా మారే అంచున లేమా?

మధ్యతరగతి, సంపన్న వర్గాలు బహుళజాతి సంస్థలు, భారతీయ భారీ వ్యాపార సంస్థలు దూకుడుగా ప్రచారం చేస్తున్న వినియోగ వస్తువులకు బానిసలయ్యాయి. దేశం భరించలేని అత్యుత్తమ వస్తువులనే వారు కోరుకుంటున్నారు. మనం దిగుమతులు చేసుకుంటూనే ఉన్నాం. విదేశీ, దేశీయ భారీ వ్యాపార సంస్థలు, విదేశీ వస్తువుల కంటే కొద్దిగా నాసిరకంగా ఉండే వస్తువులను ఉత్పత్తి చేస్తున్న మన పరిశ్రమలను నాశనం చేయడానికి అనుమతిస్తున్నాం. సమానమైన లేదా అంతకంటే మెరుగైన వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసే పరిశ్రమలను కూడా బహుళజాతి సంస్థలు దెబ్బతీస్తున్నాయి. నేడు మనం అరువు తెచ్చుకున్న కాళ్లపై నిలబడి ఉన్నాం. మనం పరాధీనులం. ఇది మారాలి. మన కాళ్లపై మనం నిలబడాలి. చాలా కాలం క్రితమే గాంధీజీ మనకు ఇది బోధించారు. కానీ మనం దాన్ని మరిచిపోయాం. పరాధీనత నుంచి విముక్తి కోసం ఒక కొత్త విముక్తి పోరాటాన్ని ప్రారంభించాల్సిన సమయం వచ్చింది.

ఇందులో శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించగలదు. అది మానవ సామర్థ్యాన్ని సాకారం చేసుకోవడానికి తోడ్పడుతుంది. మన జీవన నాణ్యతను విస్తృతంగా మెరుగుపరచగలదు.

అది మానవ నైపుణ్యాలను, వనరులను కూడా మెరుగుపరచగలదు. అయితే ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ప్రవేశపెట్టడం అనేక సందర్భాల్లో అసమానతలను మరింత తీవ్రతరం చేయడానికి, విస్తృత ప్రజానీకానికి అందుబాటులో ఉన్న వనరులు క్షీణించడానికి దారితీయవచ్చని గమనించాలి.

ఇది జరగకుండా నివారించాలంటే ప్రజలు జోక్యం చేసుకోవాలి. అలా చేయగల సామర్థ్యం వారికి ఉండాలి. తమ అభివృద్ధి కోసం రూపొందించే శాస్త్ర సాంకేతిక కార్యక్రమాలను తీర్చిదిద్దడంలో ప్రజలు క్రియాశీల పాత్ర పోషించాలి.

ప్రజల ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడం శాస్త్రవేత్తలు, సాంకేతిక నిపుణుల సామాజిక బాధ్యత.

భారతదేశానికి ఘనమైన గతం ఉంది. ప్రాచీన కాలంలోనే కాకుండా ఇటీవలి కాలంలో కూడా మానవ జ్ఞాన సంపదకు మనం గణనీయమైన కృషి చేశాం. శ్రీనివాస రామానుజన్, సి.వి. రామన్, జగదీశ్ చంద్రబోస్, సత్యేంద్రనాథ్ బోస్, హరగోవింద్ ఖొరానా, ఎస్. చంద్రశేఖర్ వంటి కొందరిని మాత్రమే ప్రస్తావించినా, వారి కృషి ఏమాత్రం చిన్నది కాదు.

కానీ నేడు మనం విభజించబడిన దేశంగా ఉన్నాం. మతం, కులం, భాష, సంస్కృతి పేరుతో సోదరులు సోదరులతో పోరాడుతున్నారు. మనకు శత్రువులు ఉన్నారు. మనం ఐక్యంగా ఉండటం వారికి ఇష్టం లేదు. వారు భారతదేశాన్ని అస్థిరపరచాలని కోరుకుంటున్నారు. వారు తమ వలను చాలా దూరం వరకు విస్తరించారు. ఆ వల అల్లిక చాలా దట్టంగా ఉంది. అందులో వెయ్యొక్క కొక్కేలు ఉన్నాయి. భావోద్వేగపరంగా సున్నితమైన ప్రజలు సులభంగా అందులో చిక్కుకుంటారు. వారిలో అరాచకవాద విషాన్ని ఎక్కిస్తున్నారు. భారతదేశంలో అత్యంత సున్నితమైన, నిజాయితీగల వ్యక్తులతో కూడిన పదివేల సంఖ్యలో చిన్న చిన్న సమూహాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలావరకు విదేశీ సంస్థల నుంచి నిధులు పొందుతున్నాయి. తమ వ్యక్తిగత త్యాగాల మొత్తం ఫలితం మేధోపరమైన విచ్ఛిన్నం, భావోద్వేగపరమైన విభజన మాత్రమే అవుతోందనే విషయాన్ని వారు గుర్తించడం లేదు.

కులం, మతం, భాష, సంస్కృతికి సంబంధించిన తలకిందుల భావనలతో చాలామంది ప్రభావితమయ్యారు. హరిజనులు–హరిజనేతరులు, హిందువులు–ముస్లింలు, గిరిజనులు–గిరిజనేతరులు అంటూ ఒకరిని మరొకరికి వ్యతిరేకంగా నిలబెడుతున్నారు. పురుషులు, మహిళలు తమ సోదర సోదరీమణులకు వ్యతిరేకంగా నిలబెట్టబడుతున్నారు. వివిధ చారిత్రక దశల్లో వివిధ ప్రజలు తమ వంతు కృషి చేసిన మానవాళి ఉమ్మడి వారసత్వంలో ఈ భేదాలు కరిగిపోవాలి. మానవ జాతి ఒక్కటే. జాతి, భాష, మతం, సంస్కృతి లేదా జాతీయత ఏదైనా మానవ జీవశాస్త్రం ఒక్కటే. శాస్త్రం మనకు ఇదే నేర్పుతుంది. మానవాళిని ఐక్యం చేసే మహత్తర శక్తిగా మారగల సామర్థ్యం దానికి ఉంది.

అయితే ఈ సామర్థ్యాన్ని సాకారం చేసుకోవడానికి మనం ఇంకా చాలా దూరం ప్రయాణించాలి. నేడు మానవాళి అనేక దేశాలుగా విభజించబడి ఉంది. ప్రతి దేశంలోనూ కులం, వర్గం, భాష, మతం మొదలైన వాటి ఆధారంగా విభజనలు ఉన్నాయి. ప్రపంచ దేశాలను స్థూలంగా మూడు సమూహాలుగా వర్గీకరించవచ్చు — సోషలిస్టు దేశాలు, పారిశ్రామికంగా అభివృద్ధి చెందిన పెట్టుబడిదారీ దేశాలు, అభివృద్ధి చెందని దేశాలు. సంపన్న పెట్టుబడిదారీ దేశాలు తమ పూర్వ వలస దేశాలైన పేద దేశాల దోపిడీని కొనసాగిస్తున్నాయి. ధనికులు, పేదల మధ్య అంతరం పెరుగుతోంది. ఇది దేశాల మధ్య మాత్రమే కాదు, ప్రతి దేశం లోపల కూడా నిజమే.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుంచి భారతదేశం అభివృద్ధి చెందింది, కానీ ఆ అభివృద్ధి అసమానంగా జరిగింది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన సమయంలో పేదలు, ధనికులు ఉన్నారు. నేడు పేదల సంఖ్య మరింత పెరిగింది, అదే సమయంలో ధనికులు అపారంగా మరింత ధనవంతులయ్యారు. వారి విలాసవంతమైన జీవితం ఊహకు అందనంతగా ఉంది. రాజభవనాల వంటి భవనాలు, ఫైవ్‌స్టార్ హోటళ్లు పుట్టగొడుగుల్లా పెరిగిపోయాయి. మురికివాడల పరిస్థితి కూడా అలాగే ఉంది. ధనికులకు ప్రపంచంలో అత్యుత్తమమైనవే కావాలి. మన దేశం వాటిని భరించలేకపోతోంది. ధనికుల అత్యాశకు సాధారణ ప్రజలు మూల్యం చెల్లించాల్సి వస్తోంది. పేదలకు ఉపాధి కల్పించే పరిశ్రమలు నాశనమవుతున్నాయి. మన సమాజం క్రమంగా రెండు పరస్పర విరోధ శిబిరాలుగా విడిపోతోంది — నిరంతరం పేదరికంలోకి నెట్టబడుతున్న లేదా పేదరికంలోకి జారిపోయే ముప్పును ఎదుర్కొంటున్న అత్యధిక మెజారిటీ ఒకవైపు, నిరంతరం సంపన్నమవుతున్న కొద్దిమంది మైనారిటీ మరోవైపు. ఈ మైనారిటీకి గణనీయమైన అధికారం ఉంది. దేశంలోని సహజ, మానవ వనరులపై దానికి ఆధిపత్యం ఉంది. శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానంపై దానికి ఉన్న పట్టు, ప్రభుత్వ యంత్రాంగంపై దాని నియంత్రణ, విచ్ఛిన్నకర శక్తులతో దాని కుమ్మక్కు దాన్ని శక్తివంతం చేస్తున్నాయి.

పేదరికంలోకి నెట్టబడుతున్న మెజారిటీ దీనిని ప్రతిఘటిస్తూ వచ్చింది. దోపిడీకి గురవుతున్న పేదలు, తమను దోపిడీ చేస్తున్న ధనికులపై తిరుగుబాటు చేస్తున్నారు. అణచివేతకు గురవుతున్న హరిజనులు, తమను అణచివేస్తున్న అగ్రకులాలపై తిరుగుబాటు చేస్తున్నారు. దశాబ్దాలు, శతాబ్దాల కాలంలో పోరాటానికి వివిధ రూపాలు, సాధనాలు అభివృద్ధి చెందాయి. కార్మిక సంఘాలు, రాజకీయ పార్టీలు, రైతు సంఘాలు, యువజన సంఘాలు, మహిళా సంఘాలు, విద్యార్థి సంఘాలు వంటి ప్రజా ఉద్యమాలన్నీ ఈ సామూహిక ప్రతిఘటనకు వివిధ రూపాలు.

20వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో సామూహిక ప్రతిఘటనకు కొత్త రూపాలు ఆవిర్భవించాయి. వాటిలో కొన్ని పర్యావరణ చైతన్యంపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. మరికొన్ని నేడు శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానం పోషిస్తున్న గుణాత్మకంగా భిన్నమైన పాత్రను అర్థం చేసుకోవడం, ఇతర సామూహిక చర్యలకు ఈ అవగాహన ఎంత ముఖ్యమో గుర్తించడం అనే అంశాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. గత రెండు దశాబ్దాల్లో దాదాపు అన్ని అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లోనూ, అనేక అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల్లోనూ పర్యావరణ సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి. ఐరోపాలోని పర్యావరణ సంఘాలు, ముఖ్యంగా అణుశక్తిని, అణ్వాయుధాలను వ్యతిరేకిస్తున్న సంఘాలు చాలా బలంగా ఉన్నాయి. పశ్చిమ జర్మనీలోని వాటిలో ఒకటి ‘గ్రీన్ పార్టీ’ అనే కొత్త రాజకీయ పార్టీగా మారి ఎన్నికల్లో గణనీయమైన ఓట్లు సాధించింది. దూర ప్రాచ్యంలో ‘సహాబత్ ఆలమ్ మలేషియా’ ఒక బలమైన పర్యావరణ సంఘం. భారతదేశంలో కూడా పెద్ద సంఖ్యలో పర్యావరణ సంఘాలు ఉన్నాయి. చాలా పర్యావరణ సంఘాల్లో కనిపించే ఒక ఉమ్మడి లక్షణం ఏమిటంటే — సమాజంలోని ఇతర అంశాలపై ఆసక్తి లేకపోవడం, సామాజిక-ఆర్థిక వ్యవస్థకు, పర్యావరణ సమస్యలకు మధ్య ఉన్న సంబంధంపై అవగాహన లేకపోవడం.

స్వాతంత్ర్యానికి కొద్దికాలం ముందు, తరువాత భారతదేశంలో అనేక శాస్త్ర ప్రచార సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. సత్యేంద్రనాథ్ బోస్ స్థాపించిన బంగీయ విజ్ఞాన పరిషత్, ఒరిస్సాలోని విజ్ఞాన ప్రచార సమితి, అస్సాం సైన్స్ సొసైటీ మొదలైనవి వాటిలో కొన్ని.

మరో తరహా సంస్థలు శాస్త్ర సాంకేతిక రంగం మొత్తాన్ని, సామాజిక-ఆర్థిక వ్యవస్థతో దానికి ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని పరిశీలిస్తాయి. అమెరికాలోని “సైన్స్ ఫర్ ది పీపుల్” గ్రూపు, బ్రిటన్‌లోని “రాడికల్ సైన్స్” గ్రూపు మొదలైనవి ఈ కోవకు చెందినవి. వీటన్నింటికీ భిన్నంగా “ప్రజా సైన్స్ ఉద్యమం” (People’s Science Movement) అని పిలువబడే కొత్త తరహా సంస్థలు ఉన్నాయి. ఈ రూపం బహుశా ఒక దశాబ్దం కంటే తక్కువ వయస్సు కలిగినదే. ఈ పదాన్ని మొదట కేరళ శాస్త్ర సాహిత్య పరిషత్‌ను సూచించడానికి ఉపయోగించారు. అది ఈ సంవత్సరం తన రజతోత్సవ సంవత్సరంలోకి ప్రవేశించింది. గత కొన్ని సంవత్సరాల్లో మరికొన్ని ప్రజా సైన్స్ ఉద్యమాలు ఆవిర్భవించి, అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభించాయి. కర్ణాటక రాజ్య విజ్ఞాన పరిషత్, తమిళనాడు సైన్స్ ఫోరం, పాండిచ్చేరి సైన్స్ ఫోరం, ఢిల్లీ సైన్స్ ఫోరం, లోక్ విజ్ఞాన్ సంఘటన్ మొదలైనవి వాటిలో కొన్ని. ఈ ప్రజా సైన్స్ ఉద్యమాలు సామాజిక కార్యకలాపాల మొత్తం పరిధిపైనా — విద్య, ఆరోగ్యం, శక్తి, సాగునీరు, భూమి వినియోగం, రవాణా, పర్యావరణం, అడవులు… అక్షరాలా ప్రతిదానిపైనా — ఆసక్తి చూపుతున్నాయి. నేడు శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ప్రభావితం చేయని మానవ కార్యకలాపం ఏదీ లేదు. సమాజం వ్యవస్థీకరించబడిన తీరుకు, సామాజిక సమస్యల పరిష్కారం కోసం శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించే విధానానికి మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని కూడా అవి గుర్తిస్తున్నాయి. శాస్త్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అన్వయం సమాజంలోని వివిధ వర్గాలపై విభిన్న ప్రభావాలను చూపగలదని అవి స్పష్టంగా అర్థం చేసుకున్నాయి.

నీటి వనరుల కాలుష్యం, వృత్తిపరమైన ప్రమాదాలు, హానికరమైన, నిషేధిత ఔషధాల అమ్మకం, ప్రజల ఆరోగ్య విధానం, అటవీ నిర్మూలన, హేతుబద్ధమైన పారిశ్రామికీకరణ మొదలైన సమస్యలను అవి చేపట్టాయి. ప్రయోజనాల మధ్య ఘర్షణలు తలెత్తినప్పుడల్లా బాధిత మెజారిటీ పక్షాన అవి నిలబడతాయి. వాటిలో చాలా వరకు తమ మనుగడ కోసం ప్రభుత్వం లేదా మరే ఇతర సంస్థపైనా ఆధారపడవు.

గత నాలుగైదు సంవత్సరాల్లో ఈ సంస్థలు ఒకదానితో మరొకటి కలుసుకుని, కలిసి పనిచేయడానికి అనేక సందర్భాలు ఏర్పడ్డాయి. ఒక సంఘంలోని కార్యకర్తలు ఇతర సంఘాల్లోని సారూప్య భావాలు కలిగిన వారితో సంబంధాలు ఏర్పరచుకోగలిగారు. ఈ విధంగా ఒక రకమైన సోదరభావం పెరుగుతూ వచ్చింది. ఇటీవల ముగిసిన భారత్ జన విజ్ఞాన్ జాతా ఈ ప్రక్రియలో క్రమంగా రూపుదిద్దుకున్న ఫలితం. ఇది కొన్ని వేల మంది కార్యకర్తలు పాల్గొన్న భారీ ప్రయత్నం. శాస్త్రవేత్తలు, శాస్త్ర ప్రచారకులు, ఉపాధ్యాయులు అందరూ ఈ ప్రయత్నంలో పాల్గొన్నారు. మద్రాస్, షోలాపూర్, షిమాగర్, కలకత్తా, దిబ్రూగఢ్‌ల నుంచి ఒక్కొక్కటి చొప్పున, వివిధ రాష్ట్రాలకు చెందిన వ్యక్తులతో కూడిన ఐదు బృందాలు 1987 అక్టోబర్ 2న, గాంధీ జయంతి రోజున, భారత్ జన విజ్ఞాన్ జాతాకు బయలుదేరాయి. ఒక్కో జాతా సుమారు 5,000–6,000 కిలోమీటర్ల దూరం ప్రయాణించి, అనేక రాష్ట్రాల గుండా సాగి, గొప్ప దేశభక్త భారతీయ శాస్త్రవేత్త సి.వి. రామన్ జన్మదినమైన నవంబర్ 7న భోపాల్ చేరుకుంది. ప్రతి జాతాలో మూడు విభాగాలు ఉండేవి: ఒక పైలట్ విభాగం, ఒక శాస్త్రవేత్తల విభాగం, ఒక కళాకారుల విభాగం. వారు శాస్త్ర ప్రదర్శనలు నిర్వహించారు, స్లైడ్ ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు, శాస్త్రానికి సంబంధించిన సినిమాలు ప్రదర్శించారు. జాతాతో పాటు ప్రయాణించిన ప్రముఖ శాస్త్రవేత్తలు వివిధ ప్రాంతాల్లో సభలను ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు. అంతేకాకుండా దేశవ్యాప్తంగా కొన్ని వేల ఉపన్యాసాలు, సదస్సులు నిర్వహించబడ్డాయి. ప్రధానంగా శాస్త్రం, స్వావలంబన, మన ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల ప్రాముఖ్యత, భారతీయ శాస్త్రాన్ని పరిరక్షించి ప్రోత్సహించాల్సిన అవసరం, విస్తృతార్థంలో శాస్త్రం జాతీయ సమైక్యతను బలోపేతం చేయడంలో పోషించగల పాత్ర, మన స్వేచ్ఛను కాపాడుకోవడంలో, మన ఐక్యతను బలోపేతం చేయడంలో నిరక్షరాస్యత నిర్మూలన ప్రాముఖ్యత మొదలైన అంశాలపై అవి జరిగాయి.

ఏ జాతాకైనా కొన్ని నినాదాలు ఉండాలి. జన విజ్ఞాన్ జాతాకు కూడా తన నినాదాలు ఉన్నాయి.

ప్రజల కోసం శాస్త్రం
దేశం కోసం శాస్త్రం
ఆవిష్కరణ కోసం శాస్త్రం
స్వావలంబన కోసం శాస్త్రం
జాతీయ సమైక్యత కోసం శాస్త్రం
శాంతి కోసం శాస్త్రం
మౌలిక అవసరాల కోసం శాస్త్రం
ఆహారం కోసం శాస్త్రం
దుస్తుల కోసం శాస్త్రం
నివాసం కోసం శాస్త్రం
నిరక్షరాస్యతను నిర్మూలించండి
అందరికీ మౌలిక అవసరాలు
అందరికీ ఆహారం
అందరికీ దుస్తులు
అందరికీ నివాసం
అందరికీ ఆరోగ్యం

విముక్తి పోరాటాన్ని ప్రారంభించాల్సిన సమయం వచ్చింది – పరాధీనత నుంచి విముక్తి, అజ్ఞానం నుంచి విముక్తి, అపనమ్మకం, ద్వేషం నుంచి విముక్తి. అది స్వావలంబన ఉద్యమంగా, అక్షరాస్యత ఉద్యమంగా, ఐక్యతా ఉద్యమంగా ఉండాలి.

ప్రపంచంలో అత్యధిక సంఖ్యలో నిరక్షరాస్యులు ఉన్న దేశంగా మనం 21వ శతాబ్దంలోకి ప్రవేశించదలచుకోలేదు.

ప్రపంచంలో అత్యధిక సంఖ్యలో ఆకలితో ఉన్న ప్రజలు ఉన్న దేశంగా మనం 21వ శతాబ్దంలోకి ప్రవేశించదలచుకోలేదు.

మన సోదరుల రక్తంలో తడిసి మనం 21వ శతాబ్దంలోకి ప్రవేశించదలచుకోలేదు.

బహుళజాతి సంస్థల చేతిలో చిక్కుకున్న దేశంగా మనం 21వ శతాబ్దంలోకి ప్రవేశించదలచుకోలేదు.

మనం ప్రతిజ్ఞ చేయాలి. పేదరికాన్ని, దోపిడీని నిర్మూలిస్తాం. మనకు సంకల్పం ఉంటే దాన్ని సాధించగలం. అలా సంకల్పిద్దాం.

మనం ప్రతిజ్ఞ చేయాలి. ఈ శతాబ్దంలోనే నిరక్షరాస్యతను నిర్మూలిస్తాం. మనకు సంకల్పం ఉంటే దాన్ని సాధించగలం. అలా సంకల్పిద్దాం.

మనం ప్రతిజ్ఞ చేయాలి. పుట్టుక, భాష, మతం, నీటి ఆధారంగా ఏర్పడే అన్ని వివాదాలను పరిష్కరిస్తాం. మన సంస్కృతిపై, మన ఆర్థిక వ్యవస్థపై, మన భూభాగంపై జరిగే అన్ని దాడులను ఒకే దేశంగా ఐక్యంగా ప్రతిఘటిస్తాం. మనకు సంకల్పం ఉంటే ఇది చేయగలం. అలా సంకల్పిద్దాం.

మనం ప్రతిజ్ఞ చేయాలి. మనం స్వదేశీ మార్గాన్ని అనుసరిస్తాం. విదేశీ వస్తువుల మెరుపులకు మోసపోము. మన ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలను, మన దేశీయ పరిశ్రమలను ఆదరిస్తాం. మనకు సంకల్పం ఉంటే అలా చేయగలం. అలా సంకల్పిద్దాం.

మనమందరం ప్రశ్నలు లేవనెత్తాల్సిన సమయం వచ్చింది — ఎన్నో ప్రశ్నలు.

ఎందుకు? ఎందుకు? ఎందుకు?