టి. వి. వెంకటేశ్వరన్

న్యూట్రినోలు భూమిని దాదాపు ఎలాంటి అడ్డంకీ లేకుండా దాటిపోతాయి. వాటిని గుర్తించడానికి తరతరాల శాస్త్రవేత్తల కృషి, సముద్రంలో విఫలమైన ఒక ప్రయోగం, సైబీరియాలోని సరస్సు, చివరకు అంటార్కిటికా మంచు ఎలా ఉపయోగపడ్డాయన్నదే ఈ కథ.

అక్టోబర్ 6న రాయల్ స్వీడిష్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఒక ప్రకటన చేసింది. ఐస్‌క్యూబ్ న్యూట్రినో అబ్జర్వేటరీ నిర్మాణంలో, అంతరిక్షం నుంచి వచ్చే అత్యధిక శక్తిగల న్యూట్రినోలను కనుగొనడంలో కీలక పాత్ర పోషించిన ఫ్రాన్సిస్ హాల్జెన్‌కు 2026 భౌతిక శాస్త్ర నోబెల్ బహుమతి ప్రకటించింది. డిసెంబర్ 10న స్టాక్‌హోమ్‌లో జరిగే కార్యక్రమంలో ఆయన ఈ బహుమతిని అందుకోనున్నారు.

అంటార్కిటికాలోని మంచు పొరల కింద లోతుగా నిర్మించిన ఐస్‌క్యూబ్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద న్యూట్రినో డిటెక్టర్. ఒక ఘన కిలోమీటరు మంచులో జరిగే పరిణామాలను గమనించడానికి ఇందులో 5,160 కాంతి సెన్సర్లు ఏర్పాటు చేశారు. విశ్వంలో అత్యంత శక్తిమంతమైన సంఘటనలను అధ్యయనం చేయడానికి ఈ పరిశోధన ఒక కొత్త మార్గాన్ని తెరిచింది.

అయితే ఈ విజయం ఒక్క వ్యక్తి సాధించినది కాదు.

ఐజాక్ న్యూటన్ ఒక సందర్భంలో ఇలా అన్నాడు: “నేను ఇతరులకంటే ఎక్కువ దూరం చూడగలిగానంటే, అది మహానుభావుల భుజాలపై నిలబడటం వల్లనే.”

ఐస్‌క్యూబ్ ఆవిష్కరణకు దారితీసిన ప్రయాణం కూడా ఒక ఎత్తైన పర్వతాన్ని అధిరోహించడం లాంటిదే. అనేక తరాల శాస్త్రవేత్తలు ఆ మార్గంలోని అడ్డంకులను తొలగించారు. ఒక్కొక్క మెట్టును నిర్మించారు. ప్రతి కొత్త ఆవిష్కరణతో శిఖరానికి మరింత చేరువయ్యారు.

తనకంటే ముందు పనిచేసిన శాస్త్రవేత్తలు నిర్మించిన పునాదులపైనే హాల్జెన్ మరింత ఎత్తుకు చేరుకోగలిగాడు. దశాబ్దాలుగా కొనసాగిన ఆలోచనలను, ప్రయోగాలను ఒక అద్భుతమైన పరిశోధనా సాధనంగా మార్చడమే ఆయన గొప్ప విజయం.

శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణకు దారితీసిన అనూహ్య ప్రయాణం
“మనం ఏదైనా బలంగా కోరుకుంటే, దానిని సాధించడానికి విశ్వమంతా సహకరిస్తుంది” అని పాలో కొయెల్హో తన ది ఆల్కెమిస్ట్ నవలలో రాశాడు.

పావెల్ అలెక్సేయెవిచ్ చెరెన్‌కోవ్ విషయంలో మాత్రం ఆయన జీవితాన్ని మార్చింది విశ్వం కాదు. జార్ చక్రవర్తి పాలనను కూలదోసి సోషలిస్టు రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి వ్లాదిమిర్ లెనిన్ నాయకత్వంలో జరిగిన విప్లవం.

చెరెన్‌కోవ్ 1904లో రష్యాలోని నోవాయా చిగ్లా అనే గ్రామంలో ఒక పేద రైతు కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన భవిష్యత్తు ఏమంత ఆశాజనకంగా కనిపించలేదు. ప్రాథమిక విద్య పూర్తిచేసిన కొద్దికాలానికే, పదమూడేళ్ల వయసులో జీవనోపాధి కోసం రైల్వే వ్యాగన్ల నుంచి సరుకులు దించే పనిలో చేరాడు.

అయితే చరిత్ర అనూహ్యంగా మలుపు తిరిగింది.

1917లో లెనిన్ నాయకత్వంలో జరిగిన రష్యా విప్లవం ప్రపంచంలో తొలి కార్మిక రాజ్యాన్ని అధికారంలోకి తీసుకొచ్చింది. కొత్త సోవియట్ ప్రభుత్వం కార్మికులు, రైతుల కుటుంబాలకు చెందిన పిల్లలకు విద్యను అందుబాటులోకి తీసుకురావాలని నిర్ణయించింది.

1920లో చెరెన్‌కోవ్ గ్రామంలో ఒక ఉన్నత పాఠశాల ప్రారంభమైంది. దాంతో ఆయన మళ్లీ చదువు కొనసాగించే అవకాశం పొందాడు.

కమ్యూనిస్టుల లక్ష్యం కేవలం వర్గం, లింగం, జాతి, మతం ఆధారంగా ఉన్న విద్యాపరమైన అడ్డంకులను తొలగించడం మాత్రమే కాదు. గతంలో సామాజికంగా, ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు జరిగిన అన్యాయాన్ని సరిదిద్దడానికి ప్రత్యేక అవకాశాలు కల్పించడం కూడా.

వేగంగా విస్తరిస్తున్న పారిశ్రామిక ఆర్థిక వ్యవస్థకు నైపుణ్యం కలిగిన ఇంజినీర్లు, శాస్త్రవేత్తలు అవసరమయ్యారు. అదే సమయంలో శాస్త్రీయ జ్ఞానం కొద్దిమంది విద్యావంతుల సొత్తుగా కాకుండా సమాజానికి ఉపయోగపడాలని కొత్త రాజకీయ దృక్పథం భావించింది.

విద్యా రుసుములను రద్దు చేశారు. ఉపకార వేతనాలు, ప్రత్యేక ప్రవేశ అవకాశాలు, ప్రవేశ అర్హతల్లో సడలింపులు కల్పించారు.

ఈ మార్పుల కారణంగా సాధారణంగా అవసరమైన విద్యార్హతలన్నీ పూర్తి చేయకుండానే చెరెన్‌కోవ్ విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రవేశం పొందగలిగాడు. నాలుగేళ్ల తరువాత పట్టభద్రుడయ్యాడు. అనంతరం కోజ్లోవ్ పట్టణంలో కార్మికుల కోసం నిర్వహించే సాయంకాల పాఠశాలలో భౌతిక శాస్త్రం, గణితం బోధించే ఉపాధ్యాయుడయ్యాడు.

1934లో ఆయన జీవితాన్ని మార్చిన శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణ జరిగింది.

వివిధ ద్రవాలపై రేడియేషన్ ప్రభావాన్ని పరిశీలిస్తున్నప్పుడు, రేడియోధార్మిక పదార్థం నుంచి వెలువడే గామా కిరణాలు కొన్ని ద్రవాల గుండా ప్రయాణించినప్పుడు మందమైన నీలిరంగు కాంతి వెలువడటాన్ని గమనించాడు.

దానిని ప్రయోగంలో ఏర్పడిన ఒక చిన్న లోపంగా భావించి వదిలేయవచ్చు. కానీ చెరెన్‌కోవ్ అలా చేయలేదు.

నీరు, సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం వంటి స్వచ్ఛమైన ద్రవాల్లో కూడా ఈ కాంతి కనిపించింది. సాధారణ ఫ్లోరోసెన్స్ ప్రక్రియ ద్వారా దాని ప్రత్యేక లక్షణాలను వివరించడం సాధ్యం కాలేదు.

తరువాతి ప్రయోగాల్లో గామా కిరణాలు నేరుగా ఈ కాంతిని ఉత్పత్తి చేయడం లేదని తేలింది. అవి ఎలక్ట్రాన్ల వంటి విద్యుదావేశం కలిగిన కణాలను అత్యంత వేగంగా కదిలిస్తున్నాయి. ఆ కణాల కదలిక వల్లే నీలిరంగు కాంతి వెలువడుతోంది.

అయితే ఇక్కడ ఒక ప్రశ్న తలెత్తుతుంది.

ఒక కణం కాంతికంటే వేగంగా ఎలా ప్రయాణించగలదు?
ఇది భౌతిక శాస్త్రంలోని ప్రాథమిక నియమాన్ని ఉల్లంఘించడం కాదు. శూన్యంలో కాంతి వేగాన్ని మించి ఏ వస్తువూ ప్రయాణించలేదు.

కానీ నీరు, గాజు వంటి పదార్థాల్లో కాంతి వేగం తగ్గుతుంది. అలాంటి పదార్థంలో ఒక విద్యుదావేశ కణం, అదే పదార్థంలో కాంతి ప్రయాణించే వేగాన్ని మించి కదలగలదు. అయినప్పటికీ శూన్యంలో కాంతి వేగం కంటే తక్కువ వేగంతోనే ఉంటుంది.

అలా జరిగినప్పుడు ఒక ప్రత్యేకమైన కాంతి తరంగం ఉత్పత్తి అవుతుంది. దానినే చెరెన్‌కోవ్ రేడియేషన్ అంటారు.

శబ్ద వేగాన్ని మించి ప్రయాణించే విమానం వల్ల పెద్ద శబ్దం ఉత్పత్తి కావడాన్ని దీనికి ఒక పోలికగా చెప్పవచ్చు. అయితే ఈ రెండు ప్రక్రియల వెనుక ఉన్న భౌతిక సూత్రాలు వేర్వేరు.

చెరెన్‌కోవ్ కాంతి సాధారణంగా నీలిరంగులో కనిపిస్తుంది. అణు రియాక్టర్లలోని నీరు నీలిరంగులో మెరవడానికి ఇదే కారణం.

చెరెన్‌కోవ్ ఈ ప్రక్రియను కనుగొనగా, ఇల్యా ఫ్రాంక్, ఇగోర్ టామ్ దానికి సిద్ధాంతపరమైన వివరణ ఇచ్చారు.

1958లో ఈ ముగ్గురికీ భౌతిక శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి లభించింది.

కనిపించని కణాల అడుగుజాడల్లో

“వెతకండి, మీకు దొరుకుతుంది” అనే బైబిల్ సూక్తి వినడానికి ఆశాజనకంగా ఉంటుంది.

కానీ మనం వెతుకుతున్నది భూమినే దాదాపు ఎలాంటి ఆనవాళ్లు లేకుండా దాటిపోయే కణమైతే?

ఈ సమస్య బీటా క్షయం అనే రేడియోధార్మిక ప్రక్రియతో మొదలైంది.

అస్థిరమైన అణుకేంద్రకం ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ను విడుదల చేసి మరో అణుకేంద్రకంగా మారడాన్ని బీటా క్షయం అంటారు. ఈ ప్రక్రియలో విడుదలయ్యే మొత్తం శక్తి ఎంత ఉండాలో భౌతిక శాస్త్రవేత్తలకు తెలుసు. ప్రారంభ అణుకేంద్రకం, చివరగా ఏర్పడే అణుకేంద్రకం మధ్య ద్రవ్యరాశి తేడా ఆధారంగా ఆ శక్తిని లెక్కించవచ్చు.

కొత్త అణుకేంద్రకం, ఎలక్ట్రాన్ మాత్రమే ఏర్పడితే, శక్తి మరియు ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వ నియమాల ప్రకారం ఎలక్ట్రాన్ ఒక నిర్దిష్ట శక్తితో బయటకు రావాలి. అణుకేంద్రకం వెనక్కి కదలడం వల్ల ఏర్పడే అతి స్వల్ప తేడాను మాత్రమే పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. కానీ ప్రయోగాల్లో ఆశ్చర్యకరమైన విషయం బయటపడింది. బయటకు వచ్చే ఎలక్ట్రాన్ల శక్తి ఒకేలా లేదు. కొన్ని చాలా తక్కువ శక్తితో, మరికొన్ని ఎక్కువ శక్తితో బయటకు వస్తున్నాయి.

ఎలక్ట్రాన్ తక్కువ శక్తిని తీసుకెళ్లినప్పుడు మిగిలిన శక్తి ఎక్కడికి పోతోంది?

అణుకేంద్రకంలో భౌతిక శాస్త్రంలోని ప్రాథమిక నియమమే ఉల్లంఘించబడుతోందా?

1930లో ఆస్ట్రియాకు చెందిన భౌతిక శాస్త్రవేత్త వోల్ఫ్‌గాంగ్ పౌలీ ఒక సంచలనాత్మక ప్రతిపాదన చేశాడు. ఎలక్ట్రాన్‌తో పాటు మనకు కనిపించని మరో కణం కూడా బయటకు వెళ్తుండవచ్చు. ఆ కణమే మిగిలిన శక్తిని, ద్రవ్యవేగాన్ని తీసుకెళ్తుండవచ్చు. ఆ కణానికి విద్యుదావేశం ఉండదు. ద్రవ్యరాశి చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. పదార్థంతో అది అత్యంత అరుదుగా మాత్రమే పరస్పర చర్య జరుపుతుంది.

పౌలీ మొదట దానిని న్యూట్రాన్ అని పిలిచాడు. తరువాత జేమ్స్ చాడ్విక్ ఇప్పుడు న్యూట్రాన్‌గా పిలుస్తున్న మరింత బరువైన కణాన్ని కనుగొన్నాడు. దీంతో ఎన్రికో ఫెర్మీ ఈ కొత్త కణానికి న్యూట్రినో అనే పేరు పెట్టాడు. అయితే పదార్థం గుండా దాదాపు ఎలాంటి అడ్డంకీ లేకుండా ప్రయాణించే కణాన్ని గుర్తించడం అసాధ్యంగా కనిపించింది.

ఇటలీలో జన్మించి తరువాత సోవియట్ యూనియన్‌లో స్థిరపడిన భౌతిక శాస్త్రవేత్త బ్రూనో పొంటెకోర్వో మాత్రం ఈ కణాన్ని ఎప్పటికీ గుర్తించలేమనే అభిప్రాయాన్ని అంగీకరించలేదు. 1913లో ఇటలీలోని పీసా నగరంలో ఒక యూదు కుటుంబంలో జన్మించిన పొంటెకోర్వో, రోమ్‌లో ఎన్రికో ఫెర్మీ వద్ద చదువుకున్నాడు. ఫెర్మీ పరిశోధనా బృందంలోని ప్రతిభావంతులైన యువ శాస్త్రవేత్తల్లో ఒకడిగా గుర్తింపు పొందాడు.

యూరప్‌లో ఫాసిజం, యూదు వ్యతిరేకత పెరుగుతున్న సమయంలో, 1936లో పారిస్ వెళ్లి ఐరీన్, ఫ్రెడరిక్ జోలియట్-క్యూరీలతో కలిసి పనిచేశాడు. 1938లో ఇటలీలో అమలులోకి వచ్చిన జాతి వివక్ష చట్టాలు యూదులపై తీవ్రమైన ఆంక్షలు విధించాయి. అప్పటికే విదేశాల్లో ఉన్న పొంటెకోర్వో రాజకీయ కల్లోలాల మధ్య తన శాస్త్రీయ పరిశోధనలను కొనసాగించాడు. అదే సమయంలో కమ్యూనిస్టు భావజాలానికి మరింత దగ్గరయ్యాడు.

రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో కెనడాలో, తరువాత బ్రిటన్‌లో పనిచేశాడు. 1950లో అకస్మాత్తుగా బ్రిటన్‌ను విడిచిపెట్టి సోవియట్ యూనియన్‌లో స్థిరపడ్డాడు. పాశ్చాత్య దేశాలు ఆయన ప్రయాణాన్ని ఫిరాయింపుగా పరిగణించాయి. 1946లో పొంటెకోర్వో న్యూట్రినోలను గుర్తించడానికి ఒక తెలివైన పద్ధతిని ప్రతిపాదించాడు.

కణాన్ని నేరుగా చూడడానికి ప్రయత్నించవద్దు. అది వెళ్లిన తరువాత మిగిల్చిన ఆనవాళ్లను గుర్తించండి.

దీనికోసం క్లోరిన్-37ను ఉపయోగించాలని సూచించాడు. ఒక ఎలక్ట్రాన్ న్యూట్రినో క్లోరిన్-37 అణుకేంద్రకాన్ని ఢీకొంటే, అది రేడియోధార్మిక ఆర్గాన్-37గా మారవచ్చు. ఈ ప్రక్రియలో ఒక ఎలక్ట్రాన్ కూడా విడుదలవుతుంది.

అలా ఏర్పడిన అరుదైన ఆర్గాన్ అణువులను ద్రవం నుంచి వేరుచేసి, వాటి రేడియోధార్మిక క్షయం ద్వారా గుర్తించవచ్చు. న్యూట్రినో స్వయంగా కనిపించకుండానే వెళ్లిపోయినా, అది మార్చిన అణువు దాని రాకను బయటపెడుతుంది.

సమస్య ఎంత పెద్దదంటే…
పొంటెకోర్వో ప్రతిపాదించిన పద్ధతిని ఉపయోగించి దశాబ్దాల తరువాత నిర్మించిన ఒక ప్రయోగాన్ని పరిశీలిస్తే సమస్య తీవ్రత అర్థమవుతుంది. అమెరికాలోని హోమ్‌స్టేక్ గనిలో రే డేవిస్ ఏర్పాటు చేసిన డిటెక్టర్‌లో దాదాపు లక్ష అమెరికన్ గ్యాలన్ల, అంటే సుమారు 3,80,000 లీటర్ల క్లోరిన్ అధికంగా ఉండే డ్రైక్లీనింగ్ ద్రవాన్ని నింపారు.

అందులో దాదాపు \(2\times10^{30}\) క్లోరిన్-37 అణుకేంద్రకాలు ఉన్నాయి. అంటే రెండు పక్కన ముప్పై సున్నాలు పెట్టినంత పెద్ద సంఖ్య. ఇన్ని అణువులు ఉన్నప్పటికీ సంవత్సరానికి కేవలం 500 నుంచి 600 ఆర్గాన్-37 అణువులు మాత్రమే ఉత్పత్తి అవుతాయని శాస్త్రవేత్తలు అంచనా వేశారు.

ఆర్గాన్-37 అర్ధాయుష్షు సుమారు 35 రోజులు మాత్రమే. అందువల్ల శాస్త్రవేత్తలు క్రమం తప్పకుండా ఆ వాయువును వేరుచేసి, దాని రేడియోధార్మిక క్షయానికి సంబంధించిన సంకేతాలను పరిశీలించాల్సి వచ్చింది.

దీనిని ఒక ఉదాహరణతో అర్థం చేసుకోవచ్చు.

ఒక ఇంట్లో దొంగతనం జరిగిందనుకుందాం. దొంగ అప్పటికే పారిపోయాడు. కానీ కిటికీ దగ్గర బురదతో కూడిన బూటు ముద్ర కనిపించింది. దొంగను దొంగతనం చేస్తున్నప్పుడే పట్టుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. అతను వదిలిన ఆనవాళ్ల ఆధారంగా ఎలా లోపలికి వచ్చాడో తెలుసుకోవచ్చు.

పొంటెకోర్వో సూచించిన పద్ధతి కూడా ఇదే.

అతి సూక్ష్మ కణాల ప్రపంచంలో కనిపించని దానిని గుర్తించాలంటే, అది వదిలిన ఆనవాళ్లను గుర్తించడం నేర్చుకోవాలి. ఈ ఆలోచనను ఆచరణలో పెట్టడానికి ఎన్నో సంవత్సరాలు పట్టింది. అయినప్పటికీ ఇది శాస్త్రీయ పరిశోధనలో విప్లవాత్మకమైన మార్పుకు పునాది వేసింది.

నీటినే టెలిస్కోప్‌గా మార్చడం

“వెలుగులోకి రాని రహస్యం అంటూ ఏదీ ఉండదు.”

ముఖ్యంగా మానవుడి పట్టుదల, సృజనాత్మకత ఒక సమస్యను పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు ఇది మరింత నిజమనిపిస్తుంది. తరువాత ఐస్‌క్యూబ్ న్యూట్రినో అబ్జర్వేటరీ నిర్మాణానికి నాయకత్వం వహించిన ఫ్రాన్సిస్ హాల్జెన్, సోవియట్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త మొయిసీ మార్కోవ్, పొంటెకోర్వో కలిసి ఉన్న ఒక ఫొటోను గుర్తుచేసుకుంటాడు.

న్యూట్రినో భౌతిక శాస్త్ర చరిత్ర గురించి మాట్లాడుతూ హాల్జెన్ ఒక ఆసక్తికరమైన వ్యాఖ్య చేశాడు.

ఈ రంగంలోని దాదాపు అన్ని ముఖ్యమైన ఆలోచనలను పొంటెకోర్వో ముందుగానే ఊహించాడని, అయితే ఒక ఆలోచన మాత్రం ఆయనది కాదని అన్నాడు. “అది మార్కోవ్ ఆలోచన.”

అంతటి ప్రతిభావంతుడైన పొంటెకోర్వో కూడా ఊహించలేని ఆ ఆలోచన ఏమిటి?

అంటార్కిటికాలో న్యూట్రినో ఖగోళ శాస్త్ర చరిత్ర

మార్కోవ్ తన విద్యార్థి ఇగోర్ జెలెజ్నిఖ్ పరిశీలిస్తున్న ఒక సమస్య గురించి ఆలోచిస్తున్నాడు.1958లో తన డిప్లొమా పరిశోధనలో జెలెజ్నిఖ్, విశ్వకిరణాలు భూమి వాతావరణాన్ని ఢీకొన్నప్పుడు ఉత్పత్తి అయ్యే న్యూట్రినోల ప్రవాహాన్ని అంచనా వేశాడు.

కానీ ఈ కణాలను ఎలా పట్టుకోవాలి? సాధారణ ప్రయోగశాలల్లోని డిటెక్టర్లు చాలా చిన్నవి.

న్యూట్రినోలు పదార్థంతో అత్యంత అరుదుగా మాత్రమే పరస్పర చర్య జరుపుతాయి. అందువల్ల కొన్నింటినైనా గుర్తించాలంటే అవి ఢీకొనే అవకాశమున్న పదార్థం అపారమైన పరిమాణంలో ఉండాలి. మార్కోవ్ ఒక సాహసోపేతమైన పరిష్కారాన్ని ప్రతిపాదించాడు.

పొంటెకోర్వో సూచించినట్లు మార్పు చెందిన అణువును వెతకడానికి బదులుగా, న్యూట్రినో పదార్థంతో పరస్పర చర్య జరిపినప్పుడు ఉత్పత్తి అయ్యే చెరెన్‌కోవ్ కాంతిని ఎందుకు గుర్తించకూడదు? ఒక మ్యువాన్ న్యూట్రినో నీటిలో లేదా సమీపంలోని రాతిలో ఉన్న అణుకేంద్రకంతో పరస్పర చర్య జరిపినప్పుడు మ్యువాన్ అనే కణం ఉత్పత్తి కావచ్చు.

ఆ మ్యువాన్ నీటిలో కాంతి ప్రయాణించే వేగాన్ని మించి కదిలితే చెరెన్‌కోవ్ కాంతిని విడుదల చేస్తుంది.

అత్యంత సున్నితమైన కాంతి సెన్సర్లు ఆ వెలుగును గుర్తించగలవు.

వివిధ సెన్సర్లకు కాంతి చేరిన సమయం, దాని వ్యాప్తి విధానం ఆధారంగా ఆ కణం ప్రయాణించిన మార్గాన్ని అంచనా వేయవచ్చు.

న్యూట్రినో నేరుగా కనిపించదు. కానీ అది ఉత్పత్తి చేసిన కణం వదిలిన కాంతి ఆనవాళ్ల ద్వారా దాని ప్రయాణాన్ని గుర్తించవచ్చు.

ఈ ఆలోచనను అమలు చేయడానికి మూడు అంశాలు అవసరం.

  1. న్యూట్రినోలు పరస్పర చర్య జరిపేందుకు అపారమైన పదార్థ పరిమాణం.
  2. ఉత్పత్తి అయిన కాంతి ప్రయాణించగలిగేంత పారదర్శకమైన మాధ్యమం.
  3. అతి స్వల్ప కాంతిని కూడా గుర్తించగలిగేంత చీకటి.

లోతైన సరస్సు లేదా సముద్రం ఈ మూడు అవసరాలను తీర్చగలవు.

అందుకే మార్కోవ్ నీటి అడుగున డిటెక్టర్లను ఏర్పాటు చేయాలని ప్రతిపాదించాడు.

చుట్టూ ఉన్న నీరే న్యూట్రినోలు పరస్పర చర్య జరిపే పదార్థంగా, చెరెన్‌కోవ్ కాంతి ప్రయాణించే మాధ్యమంగా ఉపయోగపడుతుంది.

మంచు, నీరు… ముందుకు సాగిన పరిశోధన

ఈ ఆలోచన క్రమంగా వాస్తవ రూపం దాల్చింది.

1980లో సోవియట్ శాస్త్రవేత్తలు సైబీరియాలోని బైకాల్ సరస్సులో న్యూట్రినో టెలిస్కోప్ నిర్మాణానికి ప్రయత్నాలు ప్రారంభించారు.

ఈ సరస్సును ఎంపిక చేయడానికి అనేక కారణాలున్నాయి.

దానిలోని లోతైన నీరు అత్యంత పారదర్శకంగా ఉంటుంది. సరస్సు లోతు కారణంగా బయటి నుంచి వచ్చే అనవసర సంకేతాలు చాలా వరకు తగ్గుతాయి. సరస్సు తీరానికి సమీపంలో ఉండటం వల్ల పరికరాలను ప్రయోగశాలకు అనుసంధానించడం సులభం.

మరో ప్రత్యేకమైన ప్రయోజనం కూడా ఉంది.

శీతాకాలంలో సరస్సు ఉపరితలంపై మందమైన మంచు పొర ఏర్పడుతుంది. ఈ మంచు శాస్త్రవేత్తలకు ఒక స్థిరమైన వేదికగా ఉపయోగపడింది. దానిపై నిలబడి సెన్సర్లతో కూడిన తీగలను నీటిలోకి దించవచ్చు. మరమ్మతుల కోసం తిరిగి బయటకు తీయవచ్చు. 1984లో మొదటి స్థిరమైన సెన్సర్ల వరుసను నీటిలో ఏర్పాటు చేశారు. తరువాత దశలవారీగా టెలిస్కోప్‌ను విస్తరించారు. 192 కాంతి సెన్సర్ మాడ్యూళ్లతో కూడిన పూర్తి NT-200 డిటెక్టర్ 1998 ఏప్రిల్ 6న పనిచేయడం ప్రారంభించింది. అయితే మార్కోవ్ 1994లోనే మరణించాడు. తన ఆలోచన పూర్తిస్థాయిలో కార్యరూపం దాల్చడాన్ని ఆయన చూడలేకపోయాడు.

లోతైన నీటిని ఒక నమ్మకమైన శాస్త్రీయ పరిశోధనా సాధనంగా మార్చడం అంత సులభం కాదు. నీటి ప్రవాహాలు సెన్సర్ల తీగలను కదిలించేవి. కేబుళ్లపై ఒత్తిడి పెరిగేది. సున్నితమైన పరికరాలు, విద్యుత్ అనుసంధానాలు తీవ్రమైన నీటి పీడనాన్ని తట్టుకోవాల్సి వచ్చేది. నీటిలో స్వయంగా కాంతిని ఉత్పత్తి చేసే జీవులు కూడా ఉన్నాయి. సహజ రేడియోధార్మికత వల్ల అదనపు సంకేతాలు ఏర్పడేవి. వీటన్నింటి మధ్య నిజమైన చెరెన్‌కోవ్ కాంతిని గుర్తించడం శాస్త్రవేత్తలకు పెద్ద సవాలుగా మారింది.

సముద్రంలో పరిస్థితులు మరింత కఠినంగా ఉండేవి. హవాయి సమీపంలోని పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో చేపట్టాలని భావించిన డుమాండ్ (DUMAND — Deep Underwater Muon And Neutrino Detector) ప్రాజెక్టు అనేక సాంకేతిక సమస్యలను ఎదుర్కొంది. నీటిలో ఏర్పాటు చేసిన పరీక్షా సెన్సర్ల వరుసలో షార్ట్ సర్క్యూట్ కూడా జరిగింది. చివరకు పూర్తి డిటెక్టర్ నిర్మించకముందే 1995లో ఆ ప్రాజెక్టును రద్దు చేశారు. మార్కోవ్ ఆలోచన సరైనదే. కానీ దానిని ఆచరణలో పెట్టడానికి తెలివైన ఆలోచన మాత్రమే సరిపోదు.

భూమిపై అత్యంత కఠినమైన వాతావరణ పరిస్థితుల్లో కూడా నమ్మకంగా పనిచేయగల సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అవసరం. సమస్యలతో కూడిన సముద్రం నుంచి అంటార్కిటికా మంచు వరకు.

“ప్రశాంతమైన సముద్రం ఎప్పుడూ నైపుణ్యం కలిగిన నావికుడిని తయారు చేయదు.”

కష్టాలు మనల్ని కొత్తగా ఆలోచించేలా చేస్తాయని ఈ సామెత గుర్తుచేస్తుంది.

నీటిలో న్యూట్రినో టెలిస్కోప్ నిర్మాణానికి ఎదురైన సమస్యలకు హాల్జెన్ ఒక అనూహ్యమైన ప్రదేశంలో పరిష్కారాన్ని కనుగొన్నాడు.

అది దక్షిణ ధ్రువం కింద ఉన్న మంచు.

అమెరికాలోని విస్కాన్సిన్–మాడిసన్ విశ్వవిద్యాలయంలో సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రవేత్తగా పనిచేసిన హాల్జెన్, 1980ల నుంచి అత్యధిక శక్తిగల న్యూట్రినోలను గుర్తించే మార్గాలపై పరిశోధనలు చేస్తున్నాడు.

సముద్రపు లోతుల్లో నీటి ప్రవాహాలు సెన్సర్లను కదిలిస్తాయి. కేబుళ్లను దెబ్బతీస్తాయి. కొలతలను క్లిష్టతరం చేస్తాయి.

అయితే సముద్రపు నీటికి బదులుగా అంటార్కిటికాలోని అపారమైన మంచు పొరలను ఎందుకు ఉపయోగించకూడదు?

ఉపరితలం నుంచి చాలా లోతులో ఉన్న మంచు అత్యంత పారదర్శకంగా, స్థిరంగా, చీకటిగా ఉంటుంది.

అయితే అత్యంత పారదర్శకమైన మంచు పొరల వరకు లోతుగా రంధ్రాలు చేసి, వేలాది కాంతి సెన్సర్లను అమర్చడం పెద్ద సవాలు.

ఈ ఆలోచన ఫలితమే ఐస్‌క్యూబ్.

అత్యంత శక్తిమంతమైన వేడి నీటి డ్రిల్లింగ్ పరికరాలను ఉపయోగించి శాస్త్రవేత్తలు రెండు కిలోమీటర్లకంటే లోతైన రంధ్రాలను మంచులో కరిగించి తయారు చేశారు.వాటిలో కాంతి సెన్సర్లతో కూడిన పొడవైన తీగలను దించారు. ఆ నీరు తిరిగి గడ్డకట్టినప్పుడు సెన్సర్లు మంచులో శాశ్వతంగా స్థిరపడ్డాయి.

2010లో ఐస్‌క్యూబ్ నిర్మాణం పూర్తయింది. ఇందులో 86 వరుసలుగా అమర్చిన 5,160 కాంతి సెన్సర్లు ఉన్నాయి. ఇవి దాదాపు ఒక ఘన కిలోమీటరు మంచులో జరిగే పరిణామాలను గమనిస్తాయి. ఒక న్యూట్రినో డిటెక్టర్ లోపల లేదా దాని సమీపంలోని పదార్థంతో పరస్పర చర్య జరిపి విద్యుదావేశం కలిగిన కణాన్ని ఉత్పత్తి చేసినప్పుడు, ఆ కణం వల్ల వెలువడే చెరెన్‌కోవ్ కాంతిని సెన్సర్లు నమోదు చేస్తాయి.

కాంతి వెలుగుల వ్యాప్తి, అవి సెన్సర్లకు చేరిన సమయాల ఆధారంగా శాస్త్రవేత్తలు కణం ప్రయాణించిన మార్గాన్ని పునర్నిర్మిస్తారు. దీంతో న్యూట్రినో ఏ దిశ నుంచి వచ్చింది, దానికి ఎంత శక్తి ఉంది అనే విషయాలను అంచనా వేయగలుగుతారు.

ఐస్‌క్యూబ్ న్యూట్రినో ఖగోళ శాస్త్రాన్ని సమూలంగా మార్చింది.

2013లో మన సౌర కుటుంబం వెలుపలి నుంచి అత్యధిక శక్తిగల న్యూట్రినోలు వస్తున్నాయనే విషయానికి బలమైన ఆధారాలను అందించింది. తరువాత TXS 0506+056 అనే సుదూర క్రియాశీల గెలాక్సీతో, NGC 1068 అనే మరో గెలాక్సీతో న్యూట్రినోలకు సంబంధం ఉన్నట్లు పరిశోధకులు ఆధారాలు కనుగొన్నారు.

ఈ రెండు గెలాక్సీలలోనూ అత్యంత భారీ కృష్ణబిలాలు ఉన్నాయి. వాటి చుట్టూ జరిగే ప్రక్రియల వల్ల అపారమైన శక్తి విడుదలవుతోంది. 2023లో ఐస్‌క్యూబ్ మరో చారిత్రక విజయాన్ని సాధించింది. మన పాలపుంత గెలాక్సీని అత్యధిక శక్తిగల న్యూట్రినోల ఆధారంగా మొదటిసారిగా చిత్రీకరించింది. మన గెలాక్సీలో విశ్వకిరణాలు పదార్థంతో జరిపే పరస్పర చర్యలను అధ్యయనం చేయడానికి ఇది ఒక కొత్త మార్గాన్ని తెరిచింది. ఈ అసాధారణమైన పరిశోధనా పరికరం మరో గొప్ప రహస్యాన్ని కూడా ఛేదించగలదా?

అదే కృష్ణ పదార్థం (డార్క్ మ్యాటర్).

సూర్యుడి వంటి ఖగోళ వస్తువుల్లో కృష్ణ పదార్థం పేరుకుపోయే అవకాశం ఉందని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు. దాని కణాలు పరస్పరం నశించినప్పుడు కొన్ని రకాల న్యూట్రినోలు ఉత్పత్తి కావచ్చు. అవి బయటకు వచ్చి భూమిని చేరవచ్చు. ఐస్‌క్యూబ్ అలాంటి సంకేతాల కోసం కూడా వెతుకుతోంది.

ఇప్పటివరకు కృష్ణ పదార్థం ఉనికిని నిర్ధారించే నమ్మదగిన ఆధారాలు లభించలేదు. అయినప్పటికీ ఐస్‌క్యూబ్ పరిశీలనలు సాధ్యమైన వివరణలను మరింత పరిమితం చేయడానికి ఉపయోగపడుతున్నాయి.

తదుపరి దశ ఐస్‌క్యూబ్-జెన్2 (IceCube-Gen2). ఇది ప్రతిపాదిత విస్తరణ ప్రాజెక్టు. దాదాపు ఎనిమిది ఘన కిలోమీటర్ల మంచును పరిశీలించేలా దీనిని రూపొందించాలని భావిస్తున్నారు. దీనివల్ల అత్యధిక శక్తిగల న్యూట్రినోలను గుర్తించే సామర్థ్యం గణనీయంగా పెరుగుతుంది.

టి. వి. వెంకటేశ్వరన్ , సైంటిస్టు ‘F’ (Rtd.), విజ్ఞాన్ ప్రసార్. The Federal Voice of the states అనే పత్రికలో ముద్రితం

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *