రహమాన్ మనుమసిద్ది
జార్జ్ ఆర్వెల్ తన ‘1984’ నవలలో ప్రజల ప్రతి కదలికనూ పర్యవేక్షించే భయానక సమాజాన్ని చిత్రించాడు. “బిగ్ బ్రదర్ ఈజ్ వాచింగ్ యూ” (Big Brother is Watching You) అనే మాట ఆ నిరంతర నిఘాకు ప్రతీకగా నిలిచింది. పౌరుల స్వేచ్ఛను నియంత్రించే అటువంటి వ్యవస్థ గురించి ఆ నవల చేసిన హెచ్చరిక, నేడు డిజిటల్ నిఘా విస్తరిస్తున్న నేపథ్యంలో మరోసారి చర్చకు వస్తోంది. భారత ప్రజాస్వామ్యంలో పౌర హక్కులపై ఈ నిఘా చూపే ప్రభావాన్ని పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉంది.
విద్యార్థులు తమ ప్రాథమిక హక్కుల కోసం నిరసనలు తెలుపుతున్నప్పుడు, వారి సమస్యలను వినడానికి బదులుగా కృత్రిమ మేధస్సు (AI) ఆధారిత డిజిటల్ నిఘాను ప్రయోగించడం ప్రజాస్వామ్య స్వేచ్ఛలపై తీవ్ర ఆందోళనలకు కారణమవుతోంది.
నీట్ (NEET) పరీక్ష ప్రశ్నపత్రాల లీకేజీ వివాదంతో పాటు విద్యార్థుల సమస్యలపై ప్రభుత్వాన్ని నిలదీస్తూ, జవాబుదారీతనాన్ని కోరుతూ విద్యార్థులు జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసనలకు దిగారు. తమ డిమాండ్లను వినిపించేందుకు వారు ఆ ప్రదేశాన్ని వేదికగా ఎంచుకున్నారు.
అయితే, నిరసన ప్రదేశంలో పోలీసులు ముఖ గుర్తింపు వ్యవస్థ (Facial Recognition System—FRS) సహా డిజిటల్ నిఘా పరికరాలను వినియోగించడం పౌర హక్కులపై చర్చకు దారితీసింది.
నిరసనలో పాల్గొనేవారి ముఖాలను వారి అనుమతి లేకుండా కెమెరాలతో స్కాన్ చేయడం, వారి వివరాలను డిజిటల్ రూపంలో నమోదు చేయడం వంటి చర్యలు నిరసన ప్రదేశాన్ని నిఘా వలయంలోకి నెడుతున్నాయని విమర్శలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.
ఈ నిఘా కోసం పోలీసులు ‘ఇక్షణ’ (Ikshana) అనే ప్రత్యేక వాహనాన్ని వినియోగిస్తున్నారు. ప్రైవేటు భద్రతా సాంకేతిక సంస్థ భాగస్వామ్యంతో రూపొందించిన ఈ వాహనంలో కెమెరాలు, ప్రత్యక్ష వీడియో పర్యవేక్షణ, ముఖ గుర్తింపు వంటి సదుపాయాలు ఉన్నాయి. నిరసన ప్రదేశంలో మొబైల్ కమాండ్ అండ్ కంట్రోల్ వాహనాన్ని కూడా మోహరించారు. కెమెరాల నుంచి వచ్చే దృశ్యాలను పరిశీలిస్తూ, ముఖాలను పోలీసు డేటాబేస్‌తో సరిపోల్చే సాంకేతికతను ఉపయోగిస్తున్నారని ఇంటర్నెట్ ఫ్రీడమ్ ఫౌండేషన్ పేర్కొంది. ఇటువంటి వినియోగంలో పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులకు ఎలాంటి రక్షణ ఉందన్నది ప్రధాన ప్రశ్న.
రాజ్యాంగపరంగా చూస్తే, ఇటువంటి నిఘా గోప్యత హక్కుకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది. 2017లో ‘జస్టిస్ కె.ఎస్. పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా’ కేసులో సుప్రీంకోర్టు తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం గోప్యతను ప్రాథమిక హక్కుగా గుర్తించింది. ఇది రాజ్యాంగంలోని అధికరణం 21తో పాటు ఇతర ప్రాథమిక హక్కులతో ముడిపడి ఉందని స్పష్టం చేసింది. ఈ హక్కుపై ప్రభుత్వం పరిమితులు విధించాలంటే చట్టపరమైన ఆధారం, సముచితమైన ప్రభుత్వ లక్ష్యం, ఆ లక్ష్యానికి తగిన పరిమిత చర్యలు అవసరం. ముఖ గుర్తింపు సాంకేతికత వినియోగానికి ప్రత్యేకమైన, స్పష్టమైన నియంత్రణ చట్రం అవసరమని పౌర హక్కుల సంస్థలు కోరుతున్నాయి. తగిన చట్టపరమైన రక్షణలు లేని నిఘా పుట్టస్వామి తీర్పు నిర్దేశించిన ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉందా అన్నది పరిశీలించాలి.
ముఖగుర్తింపు సాంకేతికత ఎలాంటి తప్పులూ లేకుండా పనిచేస్తుందని భావించలేం. కెమెరా కోణం, వెలుతురు, చిత్ర నాణ్యత, ఉపయోగించే సాఫ్ట్‌వేర్, పోలిక కోసం తీసుకునే డేటాబేస్ వంటి అంశాలు ఫలితాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. ఒక వ్యక్తి ముఖాన్ని మరొకరి ముఖంగా పొరపాటుగా గుర్తించే ప్రమాదం ఉంది. ఒక అమాయకుడి ముఖాన్ని నేరస్థుల డేటాబేస్‌లోని ముఖంతో తప్పుగా సరిపోలిస్తే, ఆ వ్యక్తి అనవసర విచారణలు లేదా ఇతర ఇబ్బందులు ఎదుర్కొనవచ్చు. అందువల్ల సాంకేతిక ఫలితాన్నే తుది ఆధారంగా తీసుకోకుండా స్వతంత్రంగా నిర్ధారించుకోవడం అవసరం.
అంతర్జాతీయంగా కూడా ఈ సాంకేతికత వినియోగంపై పరిమితులు ఉన్నాయి. యూరోపియన్ యూనియన్ ఏఐ చట్టం ప్రకారం, చట్ట అమలు కోసం ప్రజలకు అందుబాటులో ఉన్న ప్రదేశాల్లో ప్రత్యక్ష దూర బయోమెట్రిక్ గుర్తింపును సాధారణంగా నిషేధించారు. తప్పిపోయిన వ్యక్తులు లేదా బాధితుల కోసం గాలింపు, తీవ్రమైన ముప్పును నివారించడం, నిర్దిష్ట తీవ్రమైన నేరాల అనుమానితులను గుర్తించడం వంటి సందర్భాల్లో మాత్రమే కఠిన షరతులతో పరిమిత మినహాయింపులు ఉన్నాయి.
బయోమెట్రిక్ సమాచార సేకరణ, ముఖ గుర్తింపు వినియోగంపై అమెరికాలోనూ కొన్ని రాష్ట్రాలు, నగరాలు ప్రత్యేక పరిమితులు విధించాయి. మన దేశంలో ఈ సాంకేతికతను ఎవరు, ఏ ప్రయోజనం కోసం, ఎంతకాలం వినియోగిస్తున్నారన్న వివరాలు ప్రజలకు స్పష్టంగా తెలియాలి. జంతర్ మంతర్ వద్ద ముఖ గుర్తింపు వినియోగానికి సంబంధించిన వివరాలను కోరుతూ ఇంటర్నెట్ ఫ్రీడమ్ ఫౌండేషన్ (IFF) సమాచార హక్కు దరఖాస్తులు దాఖలు చేసింది. ఇటువంటి వ్యవస్థలపై పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం అవసరం.
ఈ నిఘా వల్ల కలిగే మరో తీవ్రమైన ప్రభావం భయంతో ప్రజలు తమ హక్కులను వినియోగించుకోకుండా వెనుకడుగు వేయడం. దీనినే ‘చిల్లింగ్ ఎఫెక్ట్’ (Chilling Effect) అంటారు. తమ ముఖాలు ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో నమోదైతే భవిష్యత్తులో ఉద్యోగాలు, పాస్‌పోర్టులు లేదా పోలీసు ధ్రువీకరణ సమయంలో ఇబ్బందులు ఎదురవుతాయేమోననే భయం పౌరులను నిరసనలకు దూరం చేయవచ్చు. నిరసన తెలిపే గొంతులు మూగబోయినప్పుడు ప్రజాస్వామ్యం బలహీనపడుతుంది. నేరాలను అరికట్టేందుకు ఉపయోగించాల్సిన పోలీసు సామర్థ్యాన్ని శాంతియుత విద్యార్థి ఉద్యమాలను అణచివేయడానికి వినియోగించడం ఆందోళనకరం. ప్రజాస్వామ్యాన్ని, పౌర హక్కులను కాపాడుకోవాలంటే డిజిటల్ నిఘాపై స్పష్టమైన నియంత్రణలు, పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం కలిగిన చట్టపరమైన వ్యవస్థ అవసరం. సుప్రీంకోర్టు నిర్దేశించిన గోప్యత రక్షణ ప్రమాణాలను అమలు చేయాలి.
